Музей туралы
«АЛЖИР» мұражайының тарихы
Дәл осы жерде Отанына қарсы сатқындардың әйелдерінің атышулы Ақмола лагері – «АЛЖИР» орналасқан, онда түрлі жылдары 18 мыңнан астам әйел ұсталды. Бұл әйелдердің жалғыз кінәсі – тұтқындалған, атылған «халық жауларының» жай ғана әйелдері болғандарында еді.
Осында тұтқында Әзиза Рысқұлова және оның анасы Әрифа Есенғұлова, Дәмеш Жүргенева, Рәбиға Асфендиярова, әнші Лидия Русланова, үнсіз кино актрисасы Лидия Френкель, жазушы Галина Серебрякова, атылған маршал Михаил Тухачевскийдің отбасынан шыққан әйелдер, жазушы Борис Пильняктың жұбайы Кира Андронникошвили мен жазушы Юрий Трифоновтың жұбайы Евгения Лурье, Булат Окуджава мен Майя Плисецкаяның аналары болды.
Мемориалдық объектілер
Мұражай-мемориалдық кешен бірнеше мұражай объектілерінен тұрады.
«Сталиндік вагон» немесе «қызылша» жер аударылғандар мен сотталғандарды тасымалдауға арналған. Шетел мемлекеттерінің елшіліктері орнатқан есте қалдыру белгілері «АЛЖИР» тұтқындары болған 62 ұлттың әйелдерінің есімін мәңгі есте қалдырады.
«Қайғы аркасы» монументі өлілер мен тірілер екі дүниесінің кездесуі өтетін қасиетті жерге кіру есігін бейнелейді. Монумент қаза тапқан күйеуі мен жоғалтқан балаларына қайғырған әйелді бейнелейді. Арка астынан өткенде, қуғын-сүргіннің қасіретті жылдарында қаза тапқандардың рухына тағзым етіп, бас июге тура келеді.
«Көз жасы» стелласы лагерьлердің тозағын көргендердің бәріне арналған. Онда Гулагтың картасы мен Қазақстан аумағында орналасқан және Қарлагқа бағынған 11 лагерьдің атаулары бейнеленген. Тікенек сымның ар жағындағы әйелдер мен балалардың көз жасы – лагерь тұтқын әйелдері мен олардың ұрпақтарының қасіретті тағдыры.
Лагерь жады
«Күйзеліс пен дәрменсіздік» композициясы шарасыздықты, бостандыққа жол жоғалтуды, дәрменсіздік пен күйзеліске ұшырауды бейнелейді.
«Күрес пен үміт» композициясы бостандыққа шығуға үміті мен талпынысы бар әйелді бейнелейді.
Барак – «әлеуметтік қауіпті және кеңеске қарсы әрекетке қабілетті» деп саналған әйелдер тұрған ғимарат. Баракта «“АЛЖИР” лагері тұтқын әйелдерінен балаларын тартып алу» диорамасы көрсетілген.
Алаш саябағы шамамен 1,5 гектар алаңды алып жатыр. Кезінде бұл жерде лагерь тұтқын әйелдері жеміс бағын өсірген, ал бүгінде оны қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Жад қабырғасында «АЛЖИР» лагерінде жазасын өтеген 7 мыңнан астам әйелдің есімдері бар.
Мұражай ғимараты және экспозиция
Мұражай ғимараты кесілген конус пішінінде салынған – бұл құпиялары бар, қайғы-мұңды сақтаушы өзіндік бір қобди іспетті. Ғимаратта терезе жоқ, жарық экспонаттарға жоғарыдан түседі, сонда құпия пердесін көтеріп тұрғандай. Мұражайға кіру тоннель арқылы өтеді, оның қабырғаларында жаппай саяси қуғын-сүргін жылдарындағы қазақ халқы өмірінің күрделі кезеңін бейнелейтін картиналар ілінген.
Мұражай экспозициясы екі қабатта орналасқан. «Алаш» залында Қазақстанның Ресей империясының құрамына енген кезінен бастап тарихы, сондай-ақ кеңес кезеңі көрсетілген. «АЛЖИР» залы Ақмола лагерінің тарихына арналған.
«Депортация» экспозициясы тұтас халықтарға қарсы жүргізілген жаппай саяси қуғын-сүргінді көрсетеді. Қазақстанға 1,3 млн-нан астам адам депортацияланды, немістер, түріктер, корейлер, поляктар, шешендер, қырым татарлары күштеп қоныс аударылды.
«АЛЖИР» – Қазақстандағы саяси оқиғаларға арналған мұражайлардың бірі. Бірге өткізген кезеңдер туралы ортақ жад – ұлтаралық келісім негізделген іргетас.