«АЛЖИР» лагерінің тарихы

Дәл солар үшін НКВД-ның 1937 жылғы 3 желтоқсандағы бұйрығы негізінде еңбекпен түзеу елді мекені – «26-шы нүкте» деп аталатын жер базасында НКВД-ның Қарлагының Ақмола арнайы бөлімшесі құрылды. 1938 жылғы 6 қаңтарда Ақмолинскіге бір жастан үш жасқа дейінгі балалары бар әйелдердің алғашқы тобы келді. Бұл лагерь ерекше болды. «АЛЖИР» – «Отанына қарсы сатқындардың әйелдерінің Ақмола лагері» – тұтқын әйелдер оны әзілдеп осылай атаған. Негізінен бұлар белгілі мемлекеттік, саяси және қоғам қайраткерлерінің әйелдері болатын: Әзиза Рысқұлова және оның анасы Әрифа Есенғұлова, Дәмеш Жүргенева, Рәбиға Асфендиярова, әнші Лидия Русланова, жазушы Галина Серебрякова, атылған маршал Тухачевскийдің отбасынан шыққан әйелдер, жазушылар Борис Пильняк пен Юрий Трифоновтың жұбайлары, Булат Окуджава мен Майя Плисецкаяның аналары.

Лагерь бірнеше саманнан салынған барактардан, төрт мұнарадан және тікенек сымнан тұрды. Қаңтар мен ақпан бойы тұтқындар үздіксіз этаппен келе бастады. Тек Бутырка түрмесінен ғана 1600 әйел келді. Тұтқын әйелдерге орын жетпеді. Жаңадан келгендер барактарды боран мен борасында, ыстық пен жаңбырда өздері салып, оған нарлар орнатты. Матрацтың орнына ағаш төсеніштің үстіне сабан төседі. Барактарды жылыту үшін әйелдер қамыс орды, ол екі қыс бойы негізгі отын түрі болды. Күндізгі күзетшілер тәулік бойы пешке қамыс салып отырды, бірақ ол соншалықты аз жылу берді, барактардағы температура 6–8 градустан аспады. Лагерь өмір сүрудің алғашқы бір жарым жылы ең ауыр болды. Тек 1939 жылдың мамырында «Отанына қарсы сатқындардың» әйелдеріне қарсы операция аяқталғаннан кейін тұтқындар арнайы режимнен жалпы лагерь режиміне ауыстырылды. Басты өзгеріс – әйелдерге бұрын тыйым салынған бостандықтағылармен хат алмасуға рұқсат берілді.

Тұтқын әйелдердің каторга еңбегінің арқасында Қарлагтың 26-шы нүктесі қысқа мерзімде пайдалы көпсалалы шаруашылыққа айналды және өндірістік көрсеткіштері бойынша Қарлаг бөлімшелерінің арасында бірінші орынға шықты. Тұтқын әйелдердің өмірі үмітсіз сұр күнге айналды: таңертең барак алдында түгендеу, содан кейін асханада бір ожау сұйық ботқа. Бір кесек қара нан, бір шөміш баланда және бір шай кесе езілген ботқа айдан айға өзгермейтін тамақ болып қала берді. Тамақ туралы сөйлесуге қатаң тыйым салынды. Қаңыраған далада әйелдер лагерьді киіммен және тамақпен қамтамасыз етіп қана қоймай, соғыс жылдары майданды арнайы киім-кешекпен жабдықтаған өндірістік кешен құрды. Лагерьде тігін фабрикасы жұмыс істеді, кейінірек жиек кестелі бұйымдар цехы ұйымдастырылды.

Көпсалалы ауыл шаруашылығы айтарлықтай орын алды. Лагерьде тұқым іріктеу және селекция жұмыстары жүргізілді, көкөніс өсіру дамыды, мелиорациялық жұмыстар басталды. Егістіктерде суға арналған арықтар қазылды, шағын электр станциясы салынды. Дақыл егумен және көкөніс өсірумен қатар жерлер бақшалық дақылдарға бөлінді, онда қарбыз бен қауын өсірілді. Әйелдер бағбандықпен айналысты: алма, алмұрт, қара өрік және шие өсірді, жылыжайларда гүлдер өсті, барактардың бойына терек отырғызылды. Белгілі немесе белгісіз – олардың барлығы өздері туралы еске алынуға лайық. Тарих бұрынғы Малиновка ауылындағы, қазіргі Ақмола облысының Ақмол ауылындағы Ақмола лагерін есте сақтайды. Бұл жер бүгінге дейін XX ғасырдағы адамзат трагедиясының үнсіз куәгері болып қала береді.